Czym jest lęk i kiedy jest naturalny?
Lęk jest naturalnym elementem ludzkiego życia. Doświadczamy go wszyscy – dzieci i dorośli – i pełni on ważną funkcję adaptacyjną. Jego rolą jest ostrzeganie przed potencjalnym zagrożeniem i mobilizowanie organizmu do reakcji. Gdybyśmy nigdy nie odczuwali lęku, moglibyśmy podejmować ryzykowne zachowania, takie jak wejście na jezdnię bez rozglądania się czy zbliżenie się do groźnego zwierzęcia.
Z punktu widzenia rozwoju dziecka, lęk jest zjawiskiem powszechnym i – w wielu przypadkach – przejściowym. To, czego boi się dziecko, zmienia się wraz z wiekiem:
- Niemowlęta i małe dzieci – reagują lękiem na głośne dźwięki, obecność obcych osób czy rozłąkę z rodzicami.
- Przedszkolaki – ich obawy często mają charakter wyobrażeniowy, dotyczą potworów, smoków czy ciemności.
- Uczniowie szkół podstawowych – zaczynają obawiać się realnych zagrożeń, takich jak burze, obrażenia fizyczne, a także niepowodzenia szkolne.
- Nastolatki – przeżywają lęki związane z oceną społeczną, akceptacją w grupie rówieśniczej i osiągnięciami edukacyjnymi.
- Młodzi dorośli – koncentrują się na kwestiach niezależności i kształtowania własnej tożsamości, w relacjach oraz w życiu osobistym.[1]
Takie lęki są naturalną częścią rozwoju, o ile nie zakłócają codziennego funkcjonowania dziecka.
Kiedy lęk staje się problemem?
Problem pojawia się wtedy, gdy objawy są nasilone, utrzymują się przez dłuższy czas i negatywnie wpływają na życie dziecka lub jego otoczenie. Psychoterapeuci zwracają uwagę na powtarzające się wzorce reakcji fizycznych (np. bóle brzucha, głowy, napięcie mięśni), myśli lub zachowanie, którego nie można wytłumaczyć innymi przyczynami medycznymi. Niekiedy lęk objawia się nadmiernym zamartwianiem się o zdrowie swoje lub bliskich, przewidywaniem katastroficznych scenariuszy czy reakcjami agresywnymi w sytuacjach wywołujących silny stres.
Badania wskazują, że nawet 30% młodych osób przed ukończeniem 18. roku życia spełnia kryteria diagnozy zaburzeń lękowych.[2] Warto pamiętać, że pojedynczy objaw nie musi oznaczać zaburzenia lękowego. Lęk w okresach zmian, wyzwań czy trudnych doświadczeń jest naturalny. Niepokój powinien wzbudzić fakt, kiedy objawy utrzymują się po ustąpieniu stresującej sytuacji lub zaczynają znacząco ograniczać funkcjonowanie dziecka – np. gdy z powodu lęku przestaje ono chodzić do szkoły.
Cichy sygnał kryzysu
Dzieci z przewlekłym lękiem są szczególnie narażone na: samookaleczanie, myśli samobójcze, zaburzenia lękowe i depresyjne. Dlatego tak ważne jest odpowiednie przeszkolenie kadry i systemowe podejście do wsparcia psychicznego uczniów.
Jak szkoła może wspierać ucznia z lękiem?
- Obserwacja i dokumentowanie objawów
Nauczyciel, który zauważa powtarzające się sygnały lęku u ucznia (np. częste nieobecności, unikanie określonych sytuacji, skargi na dolegliwości somatyczne), powinien je odnotowywać. - Rozmowa z uczniem w bezpiecznych warunkach
Znalezienie spokojnego momentu na dyskretną rozmowę pozwala dziecku poczuć się wysłuchanym i zrozumianym. Ważne jest unikanie oceniania, zawstydzania czy bagatelizowania jego emocji. - Kontakt z rodzicem
W przypadku utrzymujących się objawów lęku, nauczyciel powinien poinformować rodzica o swoich obserwacjach, przedstawiając je w sposób rzeczowy, bez nadinterpretacji. - Pokierowanie do odpowiednich specjalistów
Rodzic może zostać zachęcony do konsultacji z:
- psychologiem szkolnym – jako pierwszy punkt kontaktu, który może przeprowadzić wstępną ocenę funkcjonowania dziecka w szkole,
- pedagogiem szkolnym – w celu omówienia możliwości wsparcia w środowisku szkolnym,
- poradnią psychologiczno-pedagogiczną – w przypadku konieczności pogłębionej diagnozy,
- psychoterapeutą – który pomoże młodej osobie zrozumieć swoje emocje, nauczyć się strategii radzenia sobie z lękiem i stopniowo będzie zwiększać jego odporność emocjonalną,
- psychiatrą dziecięcym – jeśli objawy są nasilone i utrudniają codzienne funkcjonowanie.
- Wsparcie w codziennym funkcjonowaniu ucznia
W szkole można wprowadzić drobne modyfikacje, które zmniejszą stres ucznia, np.:
- możliwość wcześniejszego przygotowania się do odpowiedzi ustnej,
- wyznaczenie spokojnego miejsca, do którego może się udać w sytuacji nasilonego lęku,
- stopniowe oswajanie z trudnymi sytuacjami,
- współpraca całego zespołu nauczycielskiego, aby unikać nadmiernego nacisku w okresie kryzysu.
- Edukacja rówieśników i profilaktyka zdrowia psychicznego
Tworzenie w klasie atmosfery akceptacji i rozmowy o emocjach podczas godzin wychowawczych pomogą rozwijać empatię, zmniejszać stygmatyzację oraz ograniczą izolację dzieci zmagających się z lękiem w danej klasie.
Podsumowanie i rekomendacje metodyczne
Uczeń z zaburzeniami lękowymi wymaga szczególnego wsparcia w środowisku szkolnym. Nauczyciele oraz specjaliści szkolni – przede wszystkim pedagog i psycholog – powinni uważnie obserwować dziecko, aby w porę zareagować i udzielić odpowiedniej pomocy. Nauczyciele prowadzący zajęcia z uczniem z zaburzeniami lękowymi powinni dostosować wymagania edukacyjne do jego indywidualnych potrzeb i możliwości. Jeśli uczeń posiada opinię z poradni psychologiczno-pedagogicznej, wskazówki do pracy wynikają bezpośrednio z tego dokumentu.
W pracy z takim uczniem kluczowe jest zindywidualizowane podejście, które daje poczucie bezpieczeństwa w klasie i wspiera właściwe relacje w grupie rówieśniczej. Postawa nauczyciela powinna być pełna empatii, zrozumienia i szacunku. Dziecko nie powinno być zmuszane do pracy w narzuconych grupach – powinno mieć wybór, z kim współpracuje, lub mieć możliwość pracy samodzielnej. Należy również unikać presji związanej z wypowiadaniem się na forum klasy, gdyż może to wywoływać u ucznia dodatkowy stres.
Wsparcie na terenie szkoły zapewniają pedagog i psycholog szkolny, m.in. w postaci spotkań indywidualnych. Ważne, aby dziecko miało osobę, przy której czuje się bezpiecznie i której może zaufać w trudnych sytuacjach. Spotkania z psychologiem lub pedagogiem powinny przebiegać w delikatny i dostosowany do wieku sposób.
Pracując z młodszymi dziećmi, warto wykorzystywać bajki terapeutyczne, czyli tzw. „bajki-pomagajki”, które pomagają w zrozumieniu i przepracowaniu emocji. Ze starszymi uczniami warto stosować techniki i strategie radzenia sobie z lękiem, ucząc ich, jak reagować, gdy emocje biorą górę. Ważne jest także zachęcanie uczniów do aktywności – unikanie sytuacji wywołujących lęk może bowiem go wzmacniać lub nasilać.
Jedną z form wsparcia są zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne. Uczestnictwo w takich zajęciach daje uczniom okazję do poznania i przećwiczenia metod radzenia sobie z trudnymi emocjami. Przy organizacji grupy należy pamiętać, aby była niewielka i dobrze dobrana pod względem uczestników – uczniowie lękowi skorzystają z zajęć tylko wtedy, gdy poczują się w grupie komfortowo i bezpiecznie.
Tylko holistyczne podejście – uwzględniające aspekty psychiczne, społeczne i dydaktyczne – może pomóc dziecku z zaburzeniami lękowymi funkcjonować bezpiecznie i rozwijać się zgodnie z jego potencjałem. Nauczyciel nie musi być terapeutą, ale może być osobą pierwszego kontaktu, która daje dziecku to, co najważniejsze: zrozumienie, obecność i bezpieczeństwo.
Bibliografia:
- Derezińska I., Gajdzik M., Dziecko z zaburzeniami lękowymi w szkole i przedszkolu. Informacje dla pedagogów i opiekunów, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2010.
- Ilg F.L., Ames L.B., Baker S., Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat. Poradnik dla rodziców, psychologów i lekarzy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2007.
- Kownacka D., Uczeń z zaburzeniami lękowymi. Zalecenia z poradni zdrowia psychicznego, https://epedagogika.pl/top-tematy/uczen-z-zaburzeniami-lekowymi.-zalecenia-z-poradni-zdrowia-psychicznego-5884.html [dostęp: 24 listopada 2023 r.].
- Uczeń z zaburzeniami lękowymi - https://www.zycieszkoly.com.pl/artykul/uczen-z-zaburzeniami-lekowymi.
Mariola Dąbrowska
doradca metodyczny w SCDiDN w Siedlcach
[1] R. Galanti, Dzieci bez lęku. Jak budować odporność psychiczną na każdym etapie dorastania, Laurum/MT Biznes, Warszawa, 2024.
[2] K. R. Merikangas i in., Lifetime Prevalence of Mental Disorders in U.S. Adolescents: Results from the National Comorbidity Survey Replication–Adolescent Supplement (NCS-A), “Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry” 2010, nr 10 (49), s. 980-989.